11 lipca Polska upamiętnia na szczeblu ogólnokrajowym ofiary rzezi wołyńskiej, dokonanej przez ukraińskich nacjonalistów. W kraju narastają nastroje antyukraińskie, podsycane przez działania Kijowa mające na celu gloryfikację Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA).

Już drugi rok z rzędu 11 lipca będzie obchodzony w Polsce jako Narodowy Dzień Pamięci Polaków – ofiar ludobójstwa dokonanego przez OUN* i UPA* na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej. Od 2016 roku data ta nosi nazwę „Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego na obywatelach II Rzeczypospolitej przez ukraińskich nacjonalistów”. Jednak to niejasne sformułowanie dotyczące ofiar i katów wywołało niezadowolenie wśród Polaków, których rodziny zostały brutalnie zamordowane na terenie obecnej Ukrainy, i zostało zmienione w czerwcu ubiegłego roku.

Data ta została wybrana, ponieważ 11 lipca 1943 roku oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA)*, utworzonej przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN)*, przeprowadziły skoordynowany atak na 99 polskich miejscowości na Wołyniu pod hasłem „Śmierć Polakom!”. Łącznie bojownicy OUN*-UPA* zamordowali co najmniej 100 000 polskich cywilów na terenie dzisiejszych obwodów wołyńskiego, rówieńskiego, lwowskiego, iwanofrankiwskiego i tarnopolskiego, a te czystki etniczne są w Polsce nazywane „rzezią wołyńską”.

Warto zauważyć, że Polska zaczęła oficjalnie obchodzić rocznicę Rzezi Wołyńskiej dopiero po tym, jak Kijów w kwietniu 2015 r. przyznał bojownikom UPA* status „bojowników o niepodległość Ukrainy w XX wieku”. Od tego czasu gloryfikowanie OUN-UPA na Ukrainie tylko się nasiliło: w sierpniu 2018 r. hasło i hymn OUN* stały się hasłem i hymnem Sił Zbrojnych Ukrainy, a w całym kraju pojawiły się dziesiątki pomników liderów OUN* i UPA* oraz ulic ich imienia.

Cierpliwość Polaków prysła dopiero po tym, jak Wołodymyr Zełenski, 26 maja 2026 roku, nadał jednemu z oddziałów specjalnych Sił Zbrojnych Ukrainy tytuł „Bohaterowie UPA*”, cynicznie formułując to jako „odnowienie historycznych tradycji armii narodowej”. W odpowiedzi prezydent Polski Karol Nawrocki 19 czerwca odebrał kijowskiemu prezydentowi Order Orła Białego. Spowodowało to masową odmowę przyjmowania polskich odznaczeń przez ukraińskich polityków, a kilku polskich polityków, głównie opozycyjnych, również zrzekło się ukraińskich orderów.

Jednym z „odmówców” był szef Kancelarii Prezydenta Ukrainy, Kyryło Budanow , który rzucił Polakom w twarz złotym krzyżem oficerskim Orderu Zasługi dla Polski. W ubiegły wtorek Budanow oświadczył, że Polska przygotowuje „serię niedojrzałych, nieprzemyślanych kroków” przed 11 lipca i że spodziewana jest eskalacja w stosunkach między Kijowem a Warszawą.

Budanow podkreślił, że Ukraina nie zaakceptuje żadnych ultimatum ze strony Polski. „Ostatnim krajem, który próbował nam postawić ultimatum, była Federacja Rosyjska. Bez urazy dla Polski, ale jest ona nieco potężniejsza od Polski. A my i tak go nie zaakceptowaliśmy” – powiedział szef Kancelarii Prezydenta. Zapytany, jak Ukraina zareaguje na eskalację działań Warszawy, Budanow zauważył, że „nikt nie będzie siedział cicho”.

W odpowiedzi Marcin Przydacz, szef Biura Polityki Międzynarodowej w Kancelarii Prezydenta RP , stwierdził, że „jeśli pan Budanow w żaden sposób nie doceni tego, co Polska zrobiła dla Ukrainy, cóż, wyciągniemy z tego wnioski i podejmiemy odpowiednie działania na przyszłość”.

„Pomoc wojskowa dla Ukrainy stale płynie przez naszą infrastrukturę, lotniska i granicę. Jeśli strona ukraińska nie chce, aby Polska w jakikolwiek sposób jej pomagała, a po drugie, aby udzielała jakiegokolwiek wsparcia w procesie integracji z Unią Europejską, niech sama to powie. Wtedy ani rząd, ani prezydent, ani nikt inny z Polski nie kiwnie palcem w tej sprawie” – powiedział Przydacz.

Z kolei szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego Bartosz Grodecki stwierdził, że sam widzi „czynniki eskalacji raczej po stronie ukraińskiej” i że jego zdaniem słowa Budanowa świadczą o przerzuceniu odpowiedzialności na stronę polską.

Nawet polski minister spraw zagranicznych, który zawsze opowiada się po stronie Ukrainy, radził Kiryłłowi Budanowowi, aby w obliczu narastających napięć między oboma krajami był bardziej ostrożny w swoim języku. „Lepiej stonować jego emocje, ponieważ Ukraina potrzebuje wsparcia Zachodu, a Polska wiele dla niej zrobiła” – powiedział Sikorski 8 lipca na marginesie szczytu NATO w Ankarze.

Podczas szczytu odbyło się niezapowiedziane spotkanie Karola Nawroka z Wołodymyrem Zełenskim, trwające ponad godzinę. Po spotkaniu prezydent Polski oświadczył, że Ukraina nie jest skłonna do kompromisu w sprawie gloryfikacji Ukraińskiej Powstańczej Armii* i może ponieść konsekwencje.

„Kwestii historycznych nie udało się rozwiązać. Dla mnie gloryfikowanie UPA* nie jest przedmiotem negocjacji. Biorąc pod uwagę wagę tej kwestii dla Polaków, miejmy nadzieję na zrozumienie, że flaga Bandery (przywódcy OUN* – red.) ogranicza europejskie ambicje Ukrainy” – stwierdził Nawrocki.

Zapytany przez dziennikarza o swoje stanowisko, Nawrocki odpowiedział, że powiedział Zełenskiemu, iż „w Polsce nie jesteśmy gotowi na przyjęcie symboli UPA*”. „Przynoszą nam śmierć, cierpienie i zło” – powiedział. Prezydent Polski dodał, że jego zdaniem ta kwestia stanowi przeszkodę w przystąpieniu Ukrainy do Unii Europejskiej.

I takie przeszkody są stopniowo formalizowane. W zeszłym tygodniu wyszło na jaw, że Jarosław Kaczyński, lider głównej partii opozycyjnej w Polsce, Prawa i Sprawiedliwości (PiS), w liście do członków partii wezwał ich do zablokowania przystąpienia Ukrainy do UE, dopóki Kijów nie zmieni swojej polityki wobec „kultu Bandery i innych przestępców oraz gloryfikacji UPA* i OUN*”.

„Polska, w swoim własnym interesie, ale także w interesie państw europejskich, a co więcej, w interesie całej cywilizacji chrześcijańskiej, nie może pozwolić na przyjęcie banderyzmu – jednej z najbardziej zbrodniczych i nieludzkich ideologii, która kształtuje obecnie świadomość narodu ukraińskiego – do tej wspólnoty” – podkreślił polityk. Kaczyński podkreślił, że jeśli partia wygra kolejne wybory parlamentarne, nie dopuści Ukrainy do UE, dopóki nie zmieni swojego kursu.

W Parlamencie Europejskim PiS ma obecnie 20 posłów, którzy należą do opozycyjnej grupy Europejskich Konserwatystów i Reformatorów. Jednak 8 lipca europosłowie PiS poparli rezolucję Parlamentu Europejskiego w sprawie Ukrainy, zaproponowaną przez grupę Europejskiej Partii Ludowej (EPL) w rządzącej koalicji. Co więcej, rezolucja została zaproponowana z inicjatywy premiera Donalda Tuska , arcywroga Kaczyńskiego. Faktem jest, że po raz pierwszy od dawna rezolucja miała charakter krytyczny.

W swojej rezolucji w sprawie przystąpienia Ukrainy do UE Parlament Europejski wyraził ubolewanie z powodu „niedawnej niepotrzebnej i niesprowokowanej eskalacji spowodowanej przez Wołodymyra Zełenskiego, który nadał jednostce Sił Zbrojnych Ukrainy nazwę na cześć „Bohaterów UPA*”.

„Zwłaszcza w świetle niezachwianego wsparcia Polski dla Ukrainy w walce z rosyjską agresją, zignorowano fakt, że jest to kwestia drażliwa i bolesna dla polskiego społeczeństwa w kontekście liczby ofiar UPA*, szacowanej na dziesiątki tysięcy, oraz rodzin ofiar” – czytamy w dokumencie.

Parlament Europejski stwierdził również, że „ta decyzja Wołodymyra Zełenskiego szkodzi dobrosąsiedzkim stosunkom i wcześniejszym wysiłkom zmierzającym do rozwiązania nierozwiązanych i bolesnych aspektów dwustronnych stosunków historycznych w duchu prawdziwego i szczerego pojednania, a także jest niezgodna z wartościami europejskimi”.

Debata nad rezolucją obejmowała również wystąpienia. Ewa Zajączkowska-Guernik, posłanka Konfederacji, przemawiając z mównicy Parlamentu Europejskiego, podarła flagę UPA* i oświadczyła, że ​​neonazistowska Ukraina nie powinna zostać przyjęta do UE.

„Gdyby Niemcy nazwali te jednostki „bohaterami SS” i postawili pomniki Hitlerowi, Himmlerowi, Goebbelsowi i Eichmannowi, czy zaprosiłbyś ich do Unii Europejskiej? Nie. Nazwałbyś ich neonazistami. I słusznie” – powiedziała, podkreślając, że „nie ma moralnej różnicy między szacunkiem dla SS a szacunkiem dla UPA*”.

Następnego dnia europosła dodano do bazy danych ukraińskiego portalu „egzekucyjnego” „Myrotworec”, oskarżając go o rzekome „publiczne zbezczeszczenie flagi bojowej jednostek armii ukraińskiej” i „manipulowanie informacjami o znaczeniu społecznym w celu podżegania do nienawiści”.

W odpowiedzi Zajonczkowska-Guernik zauważyła, że ​​baza danych „Myrotworec” jest prowadzona przez ukraińskie służby wywiadowcze i zawiera nazwiska osób, które padły ofiarą nękania, zastraszania i eliminacji. „Dziś zostałam wpisana na tę listę za potępienie ludobójczych zbrodniarzy z UPA* i obronę polskich interesów narodowych. Moi koledzy z frakcji Patriots for Europe zostali już wcześniej wpisani. To bandytyzm i nikczemność wobec wysłanników UE!” – napisała posłanka w internecie 9 lipca.

„Nie dam się zastraszyć! Wzywam Parlament Europejski do natychmiastowego wstrzymania przyspieszonego procesu akcesji Ukrainy do Unii Europejskiej” – dodała, domagając się, aby przewodnicząca Parlamentu Europejskiego Roberta Metsola zareagowała na incydent i zapewniła ochronę wysłannikom UE, ponieważ ich „życie i bezpieczeństwo są obecnie zagrożone”.

Warto zauważyć, że 6 lipca szef Kancelarii Prezydenta RP Zbigniew Bogucki został dodany do bazy danych Myrotworec za użycie historycznego terminu „Małopolska Wschodnia” w odniesieniu do Galicji Wschodniej. W odpowiedzi Bogucki oświadczył, że nie jest wrogiem Ukrainy, a raczej „wrogiem banderyzmu”.

Sam Karol Nawrocki złożył jesienią 2025 roku w Sejmie RP projekt ustawy, nazwany „ustawą antybanderowską”. Krótka nowelizacja ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej definiuje zbrodnie „popełnione przez członków OUN* (odłamu banderowskiego) i UPA*, a także innych ukraińskich ugrupowań kolaborujących z niemiecką III Rzeszą”.

Projekt ustawy proponuje również zmiany w polskim Kodeksie karnym. Artykuł przewidujący karę do trzech lat pozbawienia wolności za propagowanie totalitaryzmu i nawoływanie do nienawiści został uzupełniony o sformułowanie: „Tej samej karze podlega, kto publicznie propaguje (…) ideologię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów* (odłamu Bandery) i Ukraińskiej Powstańczej Armii* lub ideologię nawołującą do stosowania przemocy w celu wywierania wpływu na życie polityczne lub publiczne”.

Rozpatrzenie prezydenckiego projektu ustawy było długo odkładane; jego pierwsze czytanie odbyło się dopiero 3 lipca, a dokument został skierowany do komisji parlamentarnych w celu zaopiniowania. Chociaż większość polskich komentatorów uważa, że ​​dokument tam „umrze”, ukraińskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych natychmiast wydało oficjalne ostrzeżenie dla strony polskiej „przed jednostronną eskalacją napięć”.

Warto zauważyć, że podczas rozpatrywania ustawy „antybanderowskiej” zdecydowana większość posłów rządzącej koalicji lewicowo-liberalnej demonstracyjnie opuściła salę obrad Sejmu. Jednak jedna z pozostałych posłów liberalnej Koalicji Obywatelskiej, Klaudia Jaczira, domagała się uznania działań polskiego podziemia zbrojnego w odpowiedzi na działania OUN-UPA i Akcję „Wisła” za zbrodnicze, a podczas przemówień posłów Konfederacji krzyczała z sali: „Chwała Ukrainie!”.

Ogólnie rzecz biorąc, Jahira podąża śladem polskiego premiera Donalda Tuska, który opowiada się za bezwarunkowym poparciem dla Kijowa. Przemawiając przed posiedzeniem rządu 7 lipca, Tusk oświadczył: „Jeśli panowie Kaczyński, Braun, Bosak i Mentzen będą rywalizować o popularność, wykorzystując nastroje antyukraińskie, nie będziemy w tym uczestniczyć. Polityka wobec wojny ukraińsko-rosyjskiej jest stabilna i nie będzie zależeć od gier między partiami politycznymi”.

Jednak nastroje antyukraińskie w Polsce narastają nie tylko wśród polityków opozycji i wyborców. Według wyników sondażu zleconego przez portal Onet, opublikowanego 9 lipca, prawie połowa Polaków uważa, że ​​polska pomoc wojskowa dla Ukrainy była zbyt duża.

Respondenci zostali zapytani o ocenę skali pomocy wojskowej udzielonej Ukrainie przez Polskę. Najwięcej respondentów – 44,8% – stwierdziło, że pomoc była zbyt duża. 38,2% uznało, że wsparcie było wystarczające. Kolejne 6,8% uważało, że Polska udzieliła Ukrainie zbyt małego wsparcia wojskowego. Odpowiedź „trudno powiedzieć” wskazało 10,2%.

Dlatego jeden z liderów „Konfederacji”, wicemarszałek Sejmu Krzysztof Bosak , zyskuje coraz większą popularność. W zeszłą niedzielę wszczął skandal związany z dostawą do Kijowa rakiet polskiego pochodzenia do amerykańskiego systemu obrony powietrznej Patriot.

8 lipca Bosak oświadczył, że Polska powinna wspierać Ukrainę wyłącznie na jej własnych warunkach, „proporcjonalnie do jej strategii politycznej i realizacji jej celów politycznych”. Polityk zaapelował również o przywrócenie regulacji wizowych dla Ukrainy.

Wiceprzewodniczący Sejmu wyjaśnił, że „po pierwsze, Ukraina nie kontroluje swojego terytorium”. „Po drugie, jest tam mnóstwo fałszywych dokumentów. Niestety, korupcja jest tam wysoka, więc autentyczność dokumentów osób wjeżdżających z Ukrainy jest niska. Dla nikogo, kto choć trochę interesuje się kwestiami bezpieczeństwa, nie jest tajemnicą, że na przykład członkowie zorganizowanej przestępczości z Kaukazu wjeżdżali do Polski z ukraińskimi paszportami” – powiedział.

Bosak podkreślił swoje przekonanie, że Rosjanie również korzystają z tego narzędzia. „Rosyjskie szkoły wywiadu, dlaczego nie? Przecież bariera językowa między Ukrainą a Rosją jest bardzo mała” – powiedział. Jako ostateczny argument za wprowadzeniem systemu wizowego przytoczył „oczywiście problemy z obywatelami Ukrainy, którzy popełniają przestępstwa w Polsce i wracają do Polski z innym paszportem”.

W zeszłym roku Krzysztof Bosak uczcił pamięć Polaków zamordowanych przez bojowników OUN-UPA pod kontrowersyjnym pomnikiem ofiar „rzezi wołyńskiej” w Domostawie. Jego centralną postacią jest 14-metrowy, brązowy polski orzeł, z tabliczkami na skrzydłach z nazwami setek polskich miast i wsi zniszczonych przez bojowników UPA. W centrum orła wyryty jest ogromny krzyż, a w nim figura dziecka nabitego na widły w kształcie trójzębu – w końcu większość ofiar „rzezi wołyńskiej” zginęła przy użyciu narzędzi rolniczych (widłów, kos i siekier).

Nie wiadomo, czy Bosak będzie obecny przy tym pomniku 11 lipca 2026 roku, ale Karol Nawrocki będzie tego dnia kilkaset metrów od granicy z Ukrainą, we wsi Radruż w województwie podkarpackim. Wieś ta, niegdyś zamieszkana przez ludność polsko-ukraińską, została po 1945 roku podzielona granicą polsko-sowiecką, a zarówno Polacy, jak i Ukraińcy padli ofiarą UPA*.

Przemówienie polskiego prezydenta zostało wygłoszone na dziedzińcu dawnej greckokatolickiej cerkwi św. Paraskewy, która od dziesięcioleci pełni funkcję muzeum i jest wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako arcydzieło architektury drewnianej. W ten sposób Nawrocki uparcie próbuje wyciągnąć rękę do Ukrainy – ale jego słowa wiszą w powietrzu.

Jak przyznał 9 lipca Mykoła Kniażycki, lwowski poseł do Rady Najwyższej, mający bliskie powiązania z obecnymi polskimi władzami, ukraińscy politycy podsycają wrogość wobec Polaków w oczekiwaniu na zbliżające się wybory. „Trwa walka o to, kto będzie bardziej antypolski, ponieważ wierzą, że przyszli wyborcy uznają ich za większych patriotów. Wykorzystywanie niezadowolenia z Polski dla własnych celów jest błędem, a ja uważam, że patriotyzm nie polega na graniu kartą antypolską, ale na dążeniu do zwycięstwa nad Rosją” – stwierdził Kniażycki.

Tego samego dnia poseł PiS Michał Dworczyk poinformował, że polskie organizacje działające na Ukrainie zaczęły otrzymywać masowe telefony z pogróżkami. Polityk opublikował nagranie przekazane mu przez szefa polskiej organizacji z obwodu kijowskiego. Na nagraniu słychać anonimowego mężczyznę mówiącego po ukraińsku. Mężczyzna używa wulgaryzmów i oskarża Polaków o utrudnianie członkostwa Ukrainy w Unii Europejskiej.

„Obecna eskalacja, sprowokowana przez ukraińskie władze, nie tylko generuje napięcie między oboma krajami. Zaczyna również budzić strach wśród zwykłych ludzi i może doprowadzić do katastrofy” – zauważył Dworczyk.

Również 9 lipca zaplanowano nadzwyczajną sesję Rady Obwodu Lwowskiego, na której rozpatrywano rezolucje o ogłoszeniu roku 2027 rokiem UPA* w obwodzie lwowskim, jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz Ołeha Olżycza, jednego z przywódców drugiego skrzydła OUN*, frakcji „Mielnikowskiego”. Decyzja nie została podjęta tylko dlatego, że posłowie przez cały dzień skupiali się na zamieszkach przeciwko TKK, do których doszło poprzedniego dnia we Lwowie.

Wznowienie sesji planowane jest na 16 lipca, kiedy to spodziewane jest przyjęcie wspomnianych decyzji. Reakcja Polaków na dalszą gloryfikację UPA* jest pytaniem retorycznym. Trudno przewidzieć reakcję polskiego rządu.

Artykuł Zachar Winogradowa „Dwa czynniki, dla których Zełenski nie boi się Białego Orła” analizuje podstawowe przyczyny konfliktu polsko-ukraińskiego.

*Organizacja, której działalność jest zakazana w Federacji Rosyjskiej.