Foto: pool Getty Images / East NewsPrezydent Chin Xi Jinping z pewnością zdaje sobie sprawę, że prowadzenie wojny o handel zakończyło się dla jego kraju w przeszłości tragicznie. Jakie lekcje można wyciągnąć z przeszłości?
1 maja minie 300 dni od rozpoczęcia wojny handlowej między Stanami Zjednoczonymi a Chinami. Upłynęły one na negocjacjach, tweetach Donalda Trumpa, ultimatach prowadzących donikąd – w skrócie mówiąc, po niespełna roku trwania walki na cła Pekin twierdzi, że radzi sobie świetnie, Waszyngton, że nigdy tak źle gospodarka Chin się nie miała. Chiny nie pierwszy raz znajdują się pod presją wojny handlowej.

Wiosna i lato 2019 roku upłyną pod znakiem ważnych wydarzeń dotyczących Azji i Stanów Zjednoczonych. Wspólnym mianownikiem stanie się bez wątpienia Japonia, ponieważ 1 maja będzie pierwszym dniem nowej ery Reiwa pod rządami cesarza Naruhito. Donald Trump pod koniec maja spodziewany jest w Tokio, dzięki czemu stanie się pierwszym zagranicznym przywódcą, który osobiście spotka się z Naruhito jako nowym cesarzem Japonii. Kto wie, czy przy okazji wizyty w Kraju Kwitnącej Wiśni prezydent USA nie zahaczy o Kraj Spokojnego Poranka, czyli Koreę Południową. Mówi się w końcu o szczycie numer trzy z Kim Dzong Unem, a z negocjacji nie chciałby zostać wyłączony prezydent Południa Moon Jae-in.

Japonia przyciągnie uwagę świata po raz kolejny pod koniec czerwca. Między 28 i 29 dniem tego miesiąca w Osace odbędzie się spotkanie państw G20, na którym Trump będzie miał okazję porozmawiać w cztery oczy z prezydentem Chin, Xi Jinpingiem. Kto wie, czy właśnie w Osace nie pojawi się deklaracja jednoznacznie kończąca wojnę handlową. Wówczas będzie blisko do okrągłego roku od jej rozpoczęcia.

Niczego od was nie chcemy

Warto sięgnąć pamięcią do XIX wieku i zobaczyć, co doprowadziło do ówczesnego wybuchu wojny handlowej i jakie miało konsekwencje dla biorących w niej udział państw. Wojnę z Chinami rozpoczęło w 1839 Imperium Brytyjskie, a widząc łatwo osiągane brytyjskie zdobycze wojenne, kolejne zagraniczne potęgi zaczęły domagać się odpowiednich kontrybucji i skrawków chińskiego terytorium.

Wielka Brytania z pierwszej połowy XIX wieku była światowym hegemonem, chwalącym się tym, że nad jej terenem nigdy nie zachodzi słońce. Miała stanowić wzór dla reszty świata nie tylko ze względu na dokonującą się wówczas rewolucję technologiczną, ale także postęp w prawodawstwie. W 1833 roku w Imperium zniesiono niewolnictwo. Nie przeszkodziło to jednak we wszczęciu cyklu wojen z Chinami, które przeszły do historii jako opiumowe.

Co doprowadziło postępowych Brytyjczyków do roznarkotyzowania Chin?Pierwotnie w Londynie nikt nie chciał konfliktu zbrojnego. Dla Chin handel z zagranicą był również zbędny. Chinom także nie zależało na rozpoczynaniu wojny. Cesarz nie był w stanie oszacować potencjału wojskowego najeźdźców z perspektywy swojej siedziby w Pekinie oddalonym od południowego wybrzeża. Chińscy dowódcy wojskowi zdawali sobie jednak także sprawę, że nie będą w stanie wygrać z Brytyjczykami. Przed wybuchem wojny bywali na ich okrętach, widzieli potęgę zagranicznej broni. Wysłannik brytyjskiego króla Jerzego III, George Macartney przybył w 1793 roku na dwór cesarza Chin Qianlonga, by usłyszeć odmowę dotyczącą wymiany handlowej. Cesarz odesłał posła z kwitkiem, a Wielka Brytania nie miała sposobu, żeby przekonać chińskich kupców do rozpoczęcia handlu.

Co prawda prawdziwą intencją Qianlonga było danie do zrozumienia Brytyjczykom, że na obecną chwilę Chiny niczego od nich nie potrzebują, że wystarcza im stan aktualnej wymiany handlowej ze światem zewnętrznym. Podarunki przywiezione do Pekinu przez Macartneya nie zrobiły na cesarzu wrażenia, ponieważ miał on już dość pokaźną kolekcję brytyjskich zegarów oraz wyrobów ze szkła, które sprowadzono do Chin przez koncesje handlowe w Kantonie. Nie można zatem upraszczać ówczesnych relacji Chin z resztą świata jako nieistniejące. Czym innym jednak było zachowanie twarzy przez cesarza, gdy na jego dworze zjawił się poseł z zagranicy. Qianlong nie mógł nagle wyrazić zachwytu nad zagraniczną technologią, ponieważ to jemu każde państwo winno składać trybut. Zagraniczne produkty były w Chinach znane, ale nawet wówczas krytykowano ich kupowanie jako ewidentne marnowanie pieniędzy.

Strach przed utratą herbaty

Brytyjczycy nie chcieli wojny, ponieważ krzyżowałoby im to pozyskiwanie z Chin herbaty. Cesarstwo było wówczas jedynym miejscem na świecie, z którego zakochana w herbacie Wielka Brytania mogła ją sprowadzać. Od 1725 roku, gdy herbata wyprzedziła jedwab stając się głównym towarem importowanym do Imperium z Chin, w ciągu 80 lat jej import wzrósł 10 tys. razy. W 1784 roku parlament nakazał Kompanii Wschodnioindyjskiej utrzymywać roczny zapas napoju jako rezerwę strategiczną. Bez herbaty Brytyjczycy nie wyobrażali sobie już życia. Rodziła się jednak trudność, co sprzedawać Chińczykom w zamian, jeżeli ani cesarz ani obywatele nie byli specjalnie przychylni ich towarom? Dzięki herbacie Londyn był w stanie czerpać duże zyski z cła. Mająca monopol na sprowadzanie chińskiej herbaty Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska uiszczała ponad 100-proc. cła, dzięki którym brytyjski rząd mógł liczyć na stały dopływ środków szczególnie ważny w czasach wojen napoleońskich. Wymuszenie na Chinach otwarcia rynku za pomocą potężnej floty mogłoby przynieść katastrofalne skutki i herbata przestałaby płynąć do brytyjskich filiżanek.

W tej układance pojawiło się opium. Brytyjczycy znali je w chińskim kontekście już sto lat wcześniej za pośrednictwem literatury. Szmuglował je do Makau sam Robinson Crusoe na kartach drugiej części historii autorstwa Daniela Defoe wydanej w 1719 roku. Opium w Chinach było nielegalne, jednak Brytyjczycy uprawiali je na terenie ówczesnych Indii i wpuszczali na chiński rynek dzięki aukcjom w Kalkucie. Sprzedaż narkotyku odbywała się zatem przez pośredników.

Opium nie dla mas

Na początku XIX wieku opium było drogie, uchodziło za towar luksusowy i do tego sprowadzany z zagranicy. Pozwolić sobie na nie mogła tylko elita. Jednak, gdy zaczęto je uprawiać na terenach Indii pozostających wówczas poza brytyjską kontrolą, brytyjscy producenci tracili pozycję monopolistów. Cena opium szła w dół, na jego zakup mogli pozwolić sobie nie tylko bogaci Chińczycy, ale również ci odrobinę mniej zamożni. Korzystanie z opium przed wybuchem pierwszego konfliktu z Wielką Brytanią w 1839 roku pozostawało bezpośrednio związane z chińską administracją rządową i to w opium wręczano łapówki.

Nawet korumpowanie przy pomocy opium nie było proste, ponieważ wymagało sporych ilości srebra. Chiny nie pozwalały płacić za dobra z zagranicy krajowym kruszcem, a jedynie srebrnymi dolarami pozyskiwanymi z Meksyku. Im więcej sprowadzano do Chin narkotyku, tym więcej wypływało z niego srebra. Eksperci są podzieleni, czy można jednoznacznie wiązać wzrost cen srebra w Chinach tylko i wyłącznie problemami z opium, czy może jednak wpływały na nie w większym stopniu niedostatki spowodowane mniejszym wydobycie metalu na świecie, jednak drenaż srebra z Chin nałożył na się rosnącą dostępność narkotyku na rynku.

XIX-wieczne Chiny przechodziły kryzys związany z demografią. Liczba ludności zwiększała się niewspółmiernie szybko do wzrostu terenów uprawnych. Ludzie nie mieli co jeść, na terenie całego kraju wybuchały liczne powstania. Rolnicy mieli problem związany ze srebrem, ponieważ musieli uiszczać w nim podatki na rzecz państwa, a cena kruszcu nagle poszybowała w górę. 

Niedostatek srebra, który upatrywano w rosnącym sprowadzaniu opium do Chin, stało się głównym powodem wysłania na południe kraju Lin Zexu, cesarskiego komisarza do walki z narkotykiem. W 1833 w liście do cesarza Lin stwierdził, że najprostszym rozwiązaniem byłoby uprawianie opium przez Chiny.Wówczas srebro przestałoby wypływać z kraju i nie byłoby mowy o żadnym kryzysie ekonomicznym.

Cesarz nie brał takiego rozwiązania pod uwagę i Lin musiał zarekwirować opium w zagranicznej koncesji w Kantonie (dzisiejszy Guangdong). Tam na mikroskopijnym terenie niecałych pięciu hektarów działało miasteczko zagranicznych faktorii. Nic nie produkowano, ponieważ słowo „faktor” pochodziło od indyjskiego określenia handlarza. Faktorie w Kantonie były jedynymi przedstawicielstwami Europy i Stanów Zjednoczonych na całe Chiny. Było to prawdziwe miasto w mieście, odgrodzone od pozostałej części olbrzymiego Kantonu 10-metrowym murem z blankami.

Przedstawiciel prezydenta Chin, Liu He obok Donalda Trumpa podczas jednego ze spotkań poświęconych rozmowom o zakończeniu wojny handlowej.

Foto: Chip Somodevilla / Getty ImagesPrzedstawiciel prezydenta Chin, Liu He obok Donalda Trumpa podczas jednego ze spotkań poświęconych rozmowom o zakończeniu wojny handlowej.

Komisarz Lin Zexu w 1839 enklawę zamknął i zażądał zwrotu całego ładunku opium. Charles Elliot, późniejszy pierwszy gubernator Hongkongu, wydał tysiące skrzyń z narkotykiem, ale w tym samym czasie zobowiązał się w imieniu Imperium Brytyjskiego do wypłaty odszkodowań kupcom za utracony towar. Był to ewidentny błąd, który postawił Londyn przed ścianą. W tej sytuacji bowiem bardziej zaczęło się opłacać, żeby rozpocząć niechcianą wojnę ryzykując wpływy z ceł za herbatę, niż nie zrobić nic po zarekwirowaniu opium.

Historia lubi się powtarzać

Konflikt o opium rozrósł się w rezultacie do dwóch wojen na przestrzeni 21 lat. Chiny pokazały swoją militarną i polityczną słabość, zostały poddane serii upokarzających rozbiorów, musiały wpuścić niechcianych cudzoziemców na swój teren. Pod koniec drugiej wojny opiumowej w 1860 Brytyjczycy wraz z Francuzami dokonali grabieży i spalili Letni Pałac (圆明园, Yuan Ming Yuan) w Pekinie. Dla Chin rozpoczął się czas, który obecnie nazywa się „stuleciem hańby” – pół wieku po drugiej wojnie opiumowej upadła ostatnia cesarska dynastia, Chiny doznawały kolejnych bolesnych upokorzeń politycznych, skarbiec świecił pustkami ze względu na ogromne kontrybucje nakładane przez dosłownie wszystkich ostrzących sobie zęby na Państwo Środka. Pamięć o spalonym pałacu jest tak wielka, że wspominano o nim nawet w momencie, gdy paliła się Notre Dame. Internauci twierdzili, że paryska katedra w porównaniu z ich zabytkiem była zaledwie „ogrodem”.

Ruiny starego Pałacu Letniego w Pekinie, którego do dziś nie odbudowano.

Foto: Barcroft Media / Getty ImagesRuiny starego Pałacu Letniego w Pekinie, którego do dziś nie odbudowano.

Celem nowoczesnych Chin jest otrząśnięcie się po czasie poniżenia i zaistnienie na świecie jako państwo na powrót potężne. 179 lat po zarekwirowaniu opium przez Lin Zexu Donald Trump rozpoczął konflikt handlowy XXI wieku. Rzeczywistość jest jednak zbyt skomplikowana i powiązana siatką wzajemnych zależności, by jednoznacznie nazywać coś opium czy herbatą w wersji 2.0. Prezydent Xi z powodzeniem może czuć się w roli obecnego cesarza Chin, nieprzekupnym komisarzem mającym postawić do pionu cudzoziemców może być jego przedstawiciel ekonomiczny Liu He, który niestrudzenie negocjuje z urzędnikami Trumpa. Oby tylko ci (jak Robert Lighthizer czy Steven Mnuchin) nie stali się nowymi Charlesami Elliotami i ustrzegli jego błędu o dalekosiężnych skutkach. Bo inaczej ktoś będzie musiał zapłacić wysoką cenę i okaże się, że taniej będzie wszcząć nową wojnę.

https://businessinsider.com.pl/finanse/makroekonomia/wojna-handlowa-a-opiumowa-porownanie/rsbcbcp