Żydzi zaczęli osiedlać się w Brodnicy w końcu XVIII wieku. Wcześniej pojawiali się sporadycznie jako wędrowni handlarze. Według statystyki sporządzonej po pierwszym rozbiorze Polski, w 1772 r. w okolicach Brodnicy mieszkało 303 wyznawców judaizmu, jednak w samym mieście nie odnotowano ani jednego Żyda.

Pierwsza wzmianka o Żydach, stałych mieszkańcach Brodnicy, pochodzi z 1783 r. – było ich wtedy 27. Pod panowaniem pruskim liczba ta systematycznie rosła. W 1792 r. powołano w Brodnicy pierwszego rabina. Został nim Abraham Mendel. W tym też okresie założono cmentarz na południe od miasta. W 1816 r. w powiecie brodnickim żyło około 370 Żydów, w tym 150 brodniczan[1.1].

W 1839 r. wzniesiono synagogę. W związku z tym jednej z przyległych ulic nadano nazwę Synagogenstraße – ulica Synagogalna. Nazwę tę zmieniono na Strzelecką dopiero w okresie międzywojennym. Zorganizowano także szkołę żydowską. Od 1815 r. do lat sześćdziesiątych XIX w. nauczycielem był Benjamin Moses, pracował on jako koncesjonowany nauczyciel od 1825 roku. W tym okresie nauczycielami byli także Herach Idzig i Benzin Rosenthal. Żydzi opowiadający się za tradycjnym nauczaniem utworzyli 1 listopada 1843 r. prywatną szkołę żydowską. Uczęszczało do niej 15 dzieci. W 1871 r. w Brodnicy obowiązkowi szkolnemu podlegało 980 dzieci, w tym 110 żydowskich[1.2].

Na przełomie XIX i XX w. brodniccy Żydzi odgrywali dużą rolę w życiu gospodarczym miasta. Zajmowali się głównie kupiectwem. Większość sklepów w kamienicach przy Dużym Rynku należała do nich. Niektórzy posiadali przedsiębiorstwa. Duże firmy handlowe prowadziło w mieście tylko 4 kupców, w tym Żydzi: Ascher i Casper. Właścicielem browaru byli członkowie rodziny Leon. W 1885 r. gmina żydowska liczyła 571 osób. Obejmowała swoim zasięgiem około 50 okolicznych wsi[1.3].

Po przyłączeniu Pomorza do Polski w 1920 r. Żydzi zaczęli masowo wyjeżdżać z Brodnicy. Wyprzedawali swoje nieruchomości Polakom i przenosili się do Niemiec. W 1910 r. w mieście mieszkało 286, to w roku 1921- już tylko 56 (w całym ówczesnym powiecie brodnickim pozostało 137). Niebawem w ich miejsce zaczęli napływać Żydzi z głębi Polski. Po 1920 r. poza miastem mieszkali jedynie w trzech wsiach: Jabłonowie (rodziny: Jenny Bezbronny, Gryczman), Gorczenicy (rodzina Casära Cohna), Szajdzie (Chaima Ejbuszyca). Po reformie administracyjnej 1932 r. gminie żydowskiej Brodnicy podporządkowano zlikwidowane gminy w Górznie, Lidzbarku Welskim, Lubawie i Nowym Mieście Lubawskim. Ogółem powiększona terytorialnie gmina liczyła w 1934 r. – 351 osób, w 1937 – 418, w 1938 – 415, a w 1939 – 523.

Na początku lat dwudziestych XX w. z Brodnicy wyjechał rabin i kantor. Przez kilka lat był na tych funkcjach wakat. W 1924 r. opustoszałe stanowisko rabina objął Mordechaj Rajsmüller, a w 1931 r. Mojżesz Srebrnik. Obaj pełnili jednocześnie funkcje nauczycieli religii i rzezaków. W 1936 r. funkcję rzezaka i kantora pełnił dodatkowo Henoch Stawicki z Lidzbarka. Od 1934 r. sekretarzem gminy był J. Blausztejn. Gmina posiadała dom przy ul. Zduńskiej 14, synagogę przy ul. Pocztowej 9, cmentarz przy ul. Podgórnej. Po wyborach przeprowadzonych 27 marca 1921 r. gminą kierowali: Louis Litmann (przewodniczący), Max Wolff, Marcus Seelig. W radzie reprezentantów zasiadali: Jacob Cohn, Jacob Salomon. W styczniu 1923 r. miały miejsce 4 przypadki pobicia Żydów. Powodem agresji była rozpętana propaganda antysemicka towarzysząca wyborom prezydenckim w 1922 roku.

Tymczasowym zarządem w 1930 r. kierowali: Jacob Cohn (przewodniczący), Abraham Berenholc, Menachem Lewkowicz (po jego wyjeździe Azrjel Morgules). W latach 1932-1938 w składzie zarządów znajdowali się m.in.: Eliasz Eisenberg, Menachem Hopenheim, J. Rosenbaum, Abraham Berenholz (przewodniczący zarządu w 1936 roku.). W ostatnim przed wybuchem II wojny światowej składzie zarządu zasiedli: Bernard Faber (przewodniczący), M. Srebrnik (rabin), Izrael Rosenbaum, Izaak Treyer, Dawid Szpigiel, Abram Breuer, Eliasz Purman, Blausztejn. W środowisku żydowskim działało Bractwo Pogrzebowe Chewra Kadisza oraz Kasa Wzajemnej Pomocy Gemilut Chesed. Stowarzyszeniem Właścicieli Nieruchomości w Brodnicy kierował Kazimierz Mojżesz – spolonizowany Żyd z Kongresówki[1.4].

Po wybuchu II wojny światowej, w 1939 r. część Żydów mieszkających w Brodnicy uciekła z miasta. Ci którzy pozostali, w liczbie kilkunastu osób, zostali 29 listopada 1939 r. aresztowani przez Niemców. Rozstrzelano ich razem z grupą Polaków, najprawdopodobniej w Brzezinkach koło Brodnicy. Tego samego dnia, wieczorem, spłonęła synagoga. Po usunięciu zgliszcz teren po niej wyrównano i wzniesiono prymitywny budynek mieszkalny (barak)[1.5].

Zlikwidowano cmentarz, macewy rozbito i użyto do brukowania części ulic. W 1944 r. Niemcy przywieźli Żydówki, pochodzące głównie z Węgier. W dniu 24 sierpnia 1944 r. komendant niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Stutthof powołał Komando Budowlane „Wisła”. Skierowano do niego 5000 żydowskich więźniarek. Jedna z grup roboczych licząca około 1 700 kobiet została ulokowana w okolicach Brodnicy w miejscowościach: Niskie Brodno, Głęboczek Wielki, Małki. Pracowały przy budowie umocnień ziemnych wzdłuż Drwęcy. Zostały ewakuowane w styczniu 1945 roku.

Nota bibliograficzna:

  • Brodnica, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 200.
  • Chamot M., Gmina Wyznaniowa Żydowska w Brodnicy w latach 1920-1939, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym. Zbiór studiów, red. J. Sziling, Toruń 1995, ss. 95–108.
  • Drywa D., Zagłada Żydów w obozie koncentracyjnym Stutthof (wrzesień 1939-maj 1945), Gdańsk 2001.
  • Stanny P., Zatarte ślady. Co zostało po brodnickiej gminie żydowskiej?, „Nowości” 1992, nr 50.
  • Wierzchosławski Sz., Brodnica w okresie międzywojennym (1920-1939), [w:] Brodnica. Siedem wieków miasta, red. J. Dygała, Brodnica 1998, ss. 228–278.
  • Wierzchosławski S., Brodnica w okresie rozbiorów (1772-1920), [w:] Brodnica. Siedem wieków miasta, red. J. Dygała, Brodnica 1998, ss. 159–227.
  • Wultański J., Historia ewangelicyzmu brodnickiego, Brodnica 1998.

https://sztetl.org.pl/pl