Cyceron pochodził z zamożnej rodziny ekwitów, wykształcenie z zakresu prawa, filozofii i retoryki odebrał w Rzymie, a wiedzę swą pogłębiał także w Atenach, w Azji Mniejszej i na wyspie Rodos. W Rzymie szybko zdobył sławę jako doskonały mówca, filozof i pisarz. Ukoronowaniem jego urzędniczej kariery miał być urząd konsula. W 63 roku ubiegał się o to stanowisko wraz z Katyliną. W efekcie poparcia udzielonego przez senat Cyceron zdobył urząd konsula, a następnie torpedował wszelkie przedsięwzięcia wymierzone w senatorów, m.in. utrącił wniosek Publiusza Serwiliusza Rullusa proponujący reformę prawa rolnego poprzez utworzenie komisji, która kontrolować miała całość ziemi ager publicus. Poprzez słynne mowy tzw. Katylinarki Cyceron doprowadził do likwidacji sprzysiężenia Katyliny, które na drodze zamachu stanu chciało przejąć władzę w Rzymie. Katylinie udało się zbiec z Rzymu, natomiast pozostałych spiskowców ujęto w Rzymie i omijając procedury prawne skazano na śmierć, który to wyrok wykonano. Posunięcie to odebrało Cyceronowi sympatię społeczeństwa. W obawie przed gniewem tłumu Cyceron dobrowolnie opuścił Rzym, a jego dom został spalony. Za wstawiennictwem Pompejusza Cyceron został odwołany z wygnania i owacyjnie powitany w Rzymie przez senat. Po zamordowaniu Juliusza Cezara Cyceron przewodzący senatowi zdecydowanie występował przeciwko dążącemu do przejęcia władzy Markowi Antoniuszowi w mowach zwanych Filipikami. Jednocześnie Cyceron udzielił wsparcia występującemu jako spadkobierca Cezara Gajuszowi Oktawianowi. Ostatecznie Cyceron padł ofiarą zemsty Antoniusza, który wciągnął go na listę proskrypcyjną.

Cyceron poniósł ogromne zasługi dla rozwoju retoryki. Nie tylko prezentował jej mistrzowski poziom w mowach Filipikach czy Katylinarkach ale także w dziele De Oratore przedstawił podstawy teoretyczne sztuki oratorskiej. Jako mówca debiutował późno, bo dopiero w wieku dwudziestu pięciu lat, ale chciał, by debiut ten był perfekcyjny. Był niesamowicie pilny, a jego popisom krasomówczym zarzucano jedynie, iż nie umiał panować odpowiednio nad głosem. Ponadto Cyceron publikując liczne traktaty upowszechniał filozofię starożytnych Greków. Prezentował w nich eklektyczne stanowisko, na które składał się głównie platonizm, stoicyzm i sceptycyzm. Był zdecydowanym przeciwnikiem epikureizmu , a swoje poglądy polityczne przedstawił w dziełach „O państwie”, „O prawach”, „O powinnościach”. Był on zaprzysięgłym zwolennikiem ustroju republikańskiego i senatu, zaś w obliczu kryzysu instytucji republikańskich starał się znaleźć sposób na zreformowanie i zachowanie republiki. Sięgał po stare tradycje i obyczaje moralne jako środek zaradczy i obronę przed wprowadzeniem ustroju monarchicznego. Według Cycerona to prawo natury decyduje o społecznej naturze człowieka, który tworzy rodzinę, związki społeczne, państwo. Państwo jako przejaw najwyższej wspólnoty również powstaje w sposób naturalny i nieuchronny. Ma ono bronić praw jednostki i realizować ideę sprawiedliwości, która jednak nie oznacza likwidacji nierówności społecznych. Państwo ma sankcjonować i strzec praw nabytych przez obywateli a więc nie oznacza to obowiązku niwelowania różnic istniejących pomiędzy nimi. Jednocześnie nie jest zwolennikiem zniesienia niewolnictwa i zgadza się z twierdzeniem Arystotelesa, iż istnieją ludzie z natury przeznaczeni do stanu niewolniczego. Optuje jednak za humanitarnym i łaskawym traktowaniu niewolników.

Cyceron uważa, że naturalnym prawem człowiek tworzy związki, najpierw małżeński, następnie rodzinę, miasto-państwo, naród oraz ludzkość, której wszyscy członkowie są obdarzeni obywatelstwem światowym. Związek człowieka-obywatela z państwem jest dla Cycerona pierwszy i najważniejszy. Zgodnie z republikańskimi poglądami Cyceron ujmuje państwo jako rzecz publiczną, a podstawą jego funkcjonowania jest prawo strzegące bezpieczeństwa obywateli. Widzi w państwie także organizację boską a bogowie według Cycerona odczuwają łączenie ludzi w ramach państw jako najwyższą przyjemność.

Cyceron pozostawał pod głębokim wpływem dawnych instytucji i obyczajów rzymskich i to na nich chciał opierać egzystencję republiki rzymskiej w przyszłości. Stąd tendencje konserwatywne powodowały, że był przeciwny wszelkim projektom reform zwłaszcza wysuwanych przez demokratycznie nastawionych popularów.

Władzę jako element związany z państwem Cyceron również wywodził z prawa natury. Żaden związek ani rodzina ani państwo nie mogłyby bez tej władzy istnieć i funkcjonować. Władza strzegąca jedności i godności obywateli winna znaleźć poszanowanie obywateli, którzy swego władcę jako gwaranta wspólnego dobra ale i istniejącego prawa muszą kochać. Cyceron podkreśla konieczność realizowania zasady praworządności, urzędnicy powołani są by prawo stanowić, strzec i je realizować. W razie prawa czy ustawy błędnie zaprowadzonego powinno ono zostać dostrzeżone przez rozsądek obywatela będący odzwierciedleniem prawa natury. Prawo natury ma zaś swoje źródło w prawach boskich. Państwo winno przyczyniać się do zapewnienia obywatelowi szczęśliwego życia poprzez dobre jego wychowanie i kultywowanie cnót obywatelskich. Zadaniem państwa ma też być zagwarantowanie obywatelom ich własności.

Cyceron dokonał podziału wojen na sprawiedliwe i niesprawiedliwe. Za sprawiedliwą uchodzić może jedynie wojna obronna oraz mająca na celu odzyskanie zagarniętych dóbr i karę za napaść, musi być również należycie wypowiedziana. Każda wojna mająca na celu pozyskanie nowych dóbr lub agresję na inny naród zasługuje na miano wojny niesprawiedliwej.

Ustroje państwowe dzielił Cyceron na dobre i złe, sam był zwolennikiem formy mieszanej dającej udział we władzy zarówno monarsze jak i arystokracji oraz ludowi. Pod tym postulatem ukrywało się tak naprawdę poparcie Cycerona dla arystokracji. Za niekorzystną uznaje demokrację, zaś ustrój najgorszy widzi w tyranii. Podstawą dobrych rządów jest według Cycerona zgoda panująca pomiędzy wszystkimi grupami społeczeństwa. Według Cycerona obywatele zgodnie powinni gromadzić się i wspierać działania ludzi o najwyższych cnotach, co w praktyce oznaczało dla niego grupę senatorów i ekwitów. Ta współpraca stanu senatorskiego i ekwitów miała według Cycerona zapobiegać zamieszkom, samowoli wojska czy nadmiernym ambicjom wodzów. Niechętnie patrzył Cyceron na plebs, obawiał się z jego strony groźby zorganizowania rewolucji czy powstań, a demokrację traktował jako rządy motłochu.

Obok zasług Cycerona historycy podkreślają też jego wady, m.in. skłonność do samochwalstwa. Nie był Cyceron dobrym ojcem i mężem a Terencja ponoć zerwała małżeństwo z nim, ponieważ nie miała zamiaru ciągle go utrzymywać i finansować jego zachcianek i prowadzonego ponad stan sposobu życia. Zarzuca się też Cyceronowi, że na męża dla swej córki Tulli wybrał rozpustnika Dolabellę. Nie znaczy to jednak, że nie kochał swego dziecka ojcowską miłością, wręcz wyrażał względem Tulli uwielbienie a po jej śmierci ogarnął go olbrzymi rozpacz i żal. Był przekonany Cyceron, że ma w życiu publicznym Rzymu ważną rolę od odegrania, dlatego nie brał pod uwagę wycofania się z areny działalności politycznej. Niezwykłe jest jego przywiązanie do ojczyzny, nie wyobrażał sobie życia poza Italią. Wielkim ciosem było, więc dla niego wygnanie i konieczność opuszczenia Rzymu.

W istniejących warunkach politycznych ówczesnego Rzymu preferowana przez Cycerona republikańska forma ustroju nie miała szans na utrzymanie. Mimo, że widział, że w obozie konserwatywnym nie ma poza Katonem żadnej wybitnej jednostki, że zawsze będzie tam jako pochodzący ze stanu ekwitów człowiekiem nowym, że arystokraci kierują się jedynie własnym interesem bronił uparcie obozu republikańskiego. Odrzucał wszelkie propozycje współpracy z triumwirami widział w nich, bowiem groźbę zaprowadzenia jedynowładztwa. Rzym wkroczył już jednak w tym okresie na drogę prowadzącą do ustroju monarchicznego i coraz szybciej nią podążał. Cyceron zdawał sobie sprawę z istniejącej sytuacji i z czasem zaczął nawet rozważać przekazanie władzy w państwie wybitnej jednostce zdolnej do pokierowania Rzymem w sposób szanujący prawa jego obywateli.

ZaL Facebook